1961 च्या भीषण पुरामुळे झालेले गावांचे व्यापक विस्थापन
सुवर्ण भारत:रविकुमार बंडिवार
तालुका प्रतिनिधी, कोरपना
गडचांदूर : चंद्रपूर आणि यवतमाळ जिल्ह्यांच्या सीमेवर वाहणाऱ्या पैनगंगा–वर्धा नदीला 1961 मध्ये आलेल्या प्रलयंकारी पुराने नदीकाठच्या शेकडो गावांना आपल्या कवेत घेतले. या भीषण पुरामुळे कोरपना तालुक्यातील अनेक गावांच्या वस्ती मोठ्या प्रमाणावर विस्थापित झाल्या. त्या पुराच्या आठवणी आजही ज्येष्ठांच्या मनात एखाद्या चलचित्राप्रमाणे ताज्या आहेत.
1958 आणि 1959 मध्ये सलग आलेल्या महापुरांनी नदीकाठच्या गावांना आधीच उध्वस्त केले होते. या पुरांनी गावांची कंबर मोडून टाकली होती. 1960 मध्ये पुराचा जोर काहीसा कमी झाल्यामुळे लोकांना थोडा दिलासा मिळाला. त्यांना वाटले की आता अशा विनाशकारी पुराचा सामना पुन्हा करावा लागणार नाही. पण 1961 मध्ये आलेल्या महापुराने त्यांच्या सर्व आशा चुरडून टाकल्या.
या पुरामुळे अनेक गावे कायमची विस्थापित झाली. त्यामध्ये प्रामुख्याने कोडशी बुज, कोडशी खुर्द, तुलसी, जेवरा रीठ, तामसी रीठ अशी गावे होती. यातील काही गावांच्या वस्ती नवीन ठिकाणी वसल्या. त्यामध्ये शिवाजीनगर वस्ती पूर्णपणे विस्थापित झाली.
• कोडशी खुर्द : या गावातून हेटी नावाचे नवे गाव वसले. याशिवाय दोन छोट्या वस्त्या (गुड्डे) तयार झाल्या. एक गुड्डा आजही फाट्याजवळ आहे, तर दुसरा गुड्डा त्या ठिकाणी होता जिथे आता वाळूचे डंपिंग होते. ती वस्ती आता पुन्हा गावात सामील झाली आहे. ही माहिती गावातील ज्येष्ठ अशोक बोरडे यांनी दिली.
• तुलसी : हे गाव नदीकाठी वसलेले होते, ज्याला जवळच्या उंच ठिकाणी हलवण्यात आले.
• तामसी रीठ : ही वस्ती भारोसा, भोयगाव आणि इतर गावांमध्ये मिसळून गेली.
• जेवरा रीठ : या वस्तीतले लोकही भोयगाव आणि इतर ठिकाणी गेले.
काही गावे आजही आपले अस्तित्व टिकवून आहेत, पण अनेक रीठ गावे आता ओसाड झाली आहेत. त्यांच्या जागी आता उघडी मैदाने किंवा जंगल आहे. पुराने केवळ लोकांची घरे उध्वस्त केली नाहीत, तर त्यांच्या मुळांनाही हादरा दिला.
⸻
नवीन वस्त्यांचा आणि नवीन संस्कृतीचा उदय
पूरग्रस्त लोक उंच ठिकाणी किंवा आसपासच्या भागांत जाऊन स्थायिक झाले. तिथे नवीन वस्त्या आणि गावे तयार झाली. या नवीन वस्त्यांनी एक वेगळी गावसंस्कृती घडवली, जी जुन्या गावांपेक्षा निराळी होती. तरीसुद्धा, ज्येष्ठांच्या मनात त्यांच्या जुन्या गावांबद्दल खोल भावनिक जिव्हाळा आजही कायम आहे. ते आपल्या जुन्या गावांच्या आठवणी जपून ठेवतात.
⸻
ज्येष्ठांच्या आठवणी
ज्येष्ठ लोक आजही 1961 च्या पुराच्या घटना आठवून भावूक होतात. त्यांच्या दृष्टीने तो काळ जणू एखाद्या जिवंत स्मृतीसारखा आहे. पाण्याचा प्रचंड वेग, वाहून जाणारी घरे, उद्ध्वस्त होणारी गावे – हे दृश्य आजही त्यांच्या डोळ्यांसमोर ताजे आहेत. ते सांगतात की एका रात्रीत कसे संपूर्ण गाव उध्वस्त झाले आणि त्यांनी नवीन ठिकाणी कसे आयुष्याची सुरुवात केली.
या महापुराने केवळ लोकांना विस्थापित केले नाही, तर त्यांचे जीवनच बदलून टाकले. जुन्या गावांच्या जागी नवीन वस्त्या उभ्या राहिल्या, पण जुन्या आठवणी आणि संस्कृती कायमच्या हरवून गेल्या. पैनगंगा–वर्धा नदीकाठी राहणाऱ्या लोकांनी या आपत्तीचा सामना केवळ धैर्यानेच केला नाही, तर एक नवे जीवन आणि नवी संस्कृतीही उभारली.
⸻
1961 चा पूर केवळ नैसर्गिक आपत्ती नव्हता, तर एक अशी घटना होती ज्याने संपूर्ण समुदायांचे जीवन कायमचे बदलून टाकले. याने केवळ गावे विस्थापित केली नाहीत, तर एक नवी सामाजिक व सांस्कृतिक रचना उभी केली. आजही, या पुराच्या कथा आणि त्यातून उदयास आलेल्या वस्त्या या प्रदेशाच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत.
